Hệ thống khí nén nhà máy: đường ống, bộ lọc và cách phát hiện rò rỉ
Khí nén là nguồn năng lượng đắt nhất trong nhiều nhà máy nhưng hay bị bỏ quên. Bài viết nêu cách bố trí đường ống, xử lý nước ngưng, chọn lọc và tìm điểm rò rỉ.
Chuỗi thiết bị của một hệ thống khí nén
Một hệ thống khí nén nhà máy đi theo thứ tự: máy nén khí, bình tích, thiết bị làm khô, bộ lọc, đường ống chính, nhánh rẽ rồi đến điểm sử dụng. Mỗi mắt xích kém đều làm điện tiêu thụ tăng hoặc chất lượng khí giảm. Vì khí nén được sinh ra bằng điện, nên rò rỉ và tụt áp là hai khoản lãng phí lớn mà nhà máy hay bỏ qua.
Bài này nói về những điểm kiểm soát ở giai đoạn lắp đặt và vận hành. Thiết kế hệ thống (lưu lượng, áp suất, cấp chất lượng khí) do tư vấn thiết kế hoặc nhà cung cấp thiết bị tính theo yêu cầu quy trình sản xuất.
Đường ống: những nguyên tắc cần giữ
- Lấy nhánh từ đỉnh ống chính. Nhánh rẽ nên đi lên rồi mới uốn xuống (dạng cổ ngỗng), để nước ngưng không chảy thẳng vào dụng cụ.
- Đặt độ dốc nhẹ theo chiều dòng khí về điểm thấp, nơi có van xả nước ngưng tự động.
- Chọn đường kính đủ lớn. Ống nhỏ thì tốc độ khí cao, tụt áp nhiều. Khi áp cuối tuyến thiếu, nhà máy thường tăng áp cài đặt tại máy nén để bù, và điện tiêu thụ tăng theo.
- Ưu tiên mạch vòng ở nhà máy lớn để khí cấp từ hai phía, giảm tụt áp ở điểm cuối.
- Có van cô lập theo khu để sửa chữa mà không phải xả cả hệ thống.
- Vật liệu: dùng loại ống chuyên cho khí nén như nhôm hệ khí nén, thép không gỉ, thép mạ hoặc ống nhựa chuyên dụng cho khí nén. Không dùng ống nhựa PVC thông thường vì khi vỡ sẽ bắn mảnh, rất nguy hiểm.
Làm khô và lọc
Không khí nén sau máy nén còn nóng và chứa hơi nước. Hơi nước ngưng tụ trong ống gây gỉ, trôi theo dòng khí làm hỏng van, xi lanh và dụng cụ khí. Hệ thống thường gồm bộ làm khô, bộ lọc tách nước và bụi, bộ lọc dầu khi cần. Khu thực phẩm, điện tử, sơn thường yêu cầu cấp chất lượng khí cao hơn khu cơ khí thường. Hãy lấy yêu cầu này từ quy trình sản xuất và ghi vào hồ sơ thiết kế.
Bình tích khí là thiết bị chịu áp lực. Việc kiểm định và đăng ký sử dụng phải theo quy định an toàn thiết bị áp lực hiện hành.
Trình tự lắp và thử
- Lấy tim tuyến, chốt cao độ và độ dốc theo bản vẽ đã phối hợp với các hệ thống khác.
- Lắp giá đỡ, nối ống, siết mối nối theo hướng dẫn của nhà sản xuất loại ống.
- Lắp van xả nước ngưng tại các điểm thấp, cuối tuyến và chân ống đứng.
- Thổi sạch đường ống trước khi nối vào thiết bị để mạt sắt, ba via không đi vào van.
- Thử áp theo phương án đã duyệt. Thử bằng khí nén ở áp cao có năng lượng nổ lớn, cần phân vùng an toàn và chỉ người có chuyên môn thực hiện.
- Kiểm tra rò rỉ ở từng mối nối bằng nước xà phòng, ghi nhận kết quả vào biên bản.
Phát hiện rò rỉ trong vận hành
Khí nén rò rỉ không để lại vết. Nhiều nhà máy chỉ phát hiện khi máy nén chạy liên tục mà áp vẫn thấp. Cách làm hiệu quả:
- Đi kiểm tra vào giờ nghỉ hoặc ngoài ca, khi máy móc dừng, tiếng xì dễ nghe hơn.
- Dùng thiết bị dò siêu âm để xác định vị trí rò, đặc biệt ở khu ồn.
- Dán thẻ vào điểm rò và theo dõi cho đến khi sửa xong.
- Đo thời gian máy nén chạy tải và chạy không tải khi cả nhà máy ngừng sản xuất. Máy vẫn chạy tải thường xuyên tức là hệ thống đang bị rò.
Các điểm rò hay gặp là khớp nối nhanh, đầu nối ống mềm, van xả ngưng bị kẹt, bộ lọc và bộ điều áp cũ.
Lỗi hay gặp ngoài công trường
- Lấy nhánh từ đáy ống chính. Nước ngưng đổ xuống dụng cụ, hỏng van điều khiển.
- Ống thu nhỏ dần quá nhanh ở cuối tuyến. Dụng cụ xa máy nén luôn thiếu áp.
- Đặt máy nén ở nơi nóng, bụi và không thông gió. Hút khí nóng làm máy tốn điện hơn, bộ lọc nhanh bẩn.
- Không có đồng hồ áp ở các nhánh chính. Không biết tụt áp ở đâu để xử lý.
- Không thổi sạch ống trước khi đấu nối. Mạt hàn, bụi kẹt làm hỏng van điện từ ngay lần chạy đầu.
Phối hợp với các hệ thống cơ điện khác
Tuyến khí nén thường đi chung không gian với ống nước, ống gió và máng cáp. Cần chốt cao độ trong bản vẽ phối hợp để không phải cắt, nối lại ống sau khi đã lắp. Đây cũng là lý do nên tham khảo các tuyến ống kỹ thuật nhà máy ngay từ giai đoạn lên bản vẽ. Nguồn điện cho máy nén và thiết bị sấy nên được tính trong tủ phân phối riêng, xem thêm hệ thống điện nhà xưởng.
Câu hỏi thường gặp
Rò rỉ khí nén có gây tốn điện thật không?
Có. Máy nén phải chạy nhiều hơn để bù lượng khí mất, mà không tạo ra sản phẩm nào. Nhiều tài liệu ngành coi đây là nguồn lãng phí điện đáng kể của hệ thống khí nén không được bảo trì.
Bao lâu nên kiểm tra rò rỉ một lần?
Nên đưa vào kế hoạch bảo trì định kỳ, dày hơn với khu có nhiều khớp nối nhanh và ống mềm hay bị kéo giật.
Nên thử áp bằng nước hay bằng khí?
Tùy phương án thiết kế và vật liệu ống. Thử bằng nước an toàn hơn về năng lượng tích trữ, nhưng phải xả khô sau đó. Dù chọn cách nào cũng cần biện pháp an toàn được duyệt.


